Słownik pojęć biologicznych Ptasich Wieści zbiera w jednym miejscu krótkie wyjaśnienia słów, które pojawiają się w naszych artykułach – od obrączkowania i budowy skrzydła, przez lęgi i wędrówki ptaków, po owady, stworzenia wodne i zwierzęta prehistoryczne. Hasła są ułożone alfabetycznie, a tam, gdzie temat omawiamy szerzej, odsyłamy Państwa do artykułu.
Symbole
♂/♀
♂/♀ – symbole oznaczające płeć zwierząt – w tym ptaków. Znak ♂ oznacza samca, a ♀- samicę. Znaki te występują również w astronomii i oznaczają Wenus jako „żeńska planeta” Mars, czyli „męska planeta”. Symbole te można uzyskać w ten sposób:
2642 + alt x = ♂
2640 + alt x = ♀
Robienie znaków działa na niektórych edytorach tekstu np na libreoffice.
A
Adaptacja
Adaptacja (przystosowanie) to cecha budowy, fizjologii lub zachowania, która pomaga organizmowi przetrwać w danym środowisku. Przykładem są duże uszy fenka, które oddają nadmiar ciepła na pustyni – zgodnie z tzw. regułą Allena zwierzęta z gorącego klimatu mają dłuższe wystające części ciała. Adaptacje powstają w wyniku ewolucji przez wiele pokoleń. Więcej: Szokujące przystosowania do życia na pustyni!.
Akinezja
Akinezja to odruchowe znieruchomienie zwierzęcia w sytuacji zagrożenia, nazywane też tanatozą albo udawaniem martwego. Bezruch może zniechęcić drapieżnika, który woli żywą, uciekającą ofiarę. Dawniej zjawisko to mylnie nazywano „hipnozą zwierząt”. Więcej: Jak zahipnotyzować zwierzęta? [PROSTY SPOSÓB].
Albinizm
Albinizm – choroba genetyczna, w wyniku której ciało nie jest w stanie produkować pigmentu lub melaniny, co wpływa na wygląd ludzi i innych zwierząt dotkniętych tą chorobą. Ludzie mają wtedy białe włosy i niekiedy inną barwę oczu. U innych zwierząt objawia się to podobnie: mają całą białą skórę i niektóre zwierzęta – takie, jak szczury – czerwone oczy (u kruków objawia się to różowymi oczami, chociaż zdarza się to rzadko i białe kruki są w ogóle „białymi krukami” – stąd to powiedzenie) Zwierzę z tą chorobą zwane jest albinosem, a chorują na nią nawet owady. U ptaków, takich jak kruki lub kawki,- które są ptakami społecznymi – albinos jest poniżany i samice nie mają ochoty połączyć się w parę z albinotycznym samcem.
Archeopteryks
Archeopteryks to wymarłe zwierzę z okresu jury, uznawane za jednego z najstarszych znanych ptaków (praptaka). Miał pióra i skrzydła jak ptak, ale też zęby, pazury na skrzydłach i długi kostny ogon jak gad. Znamy go ze skamieniałości odkrytych w Niemczech. Więcej: Archeopteryks.
Awifauna
Awifauna to ogół gatunków ptaków występujących na danym obszarze, np. awifauna Polski albo Doliny Baryczy. Oficjalną listę ptaków stwierdzonych w Polsce prowadzi Komisja Faunistyczna. Słowo pochodzi od łacińskiego avis – ptak.
B
Bentos
Bentos to organizmy żyjące na dnie zbiorników wodnych – w mule, piasku lub na kamieniach. Należą do niego m.in. larwy owadów, małże, skorupiaki i ryby denne, takie jak piskorz. Bentos jest ważnym pokarmem dla ryb i ptaków wodnych. Więcej: WEATHERFISH – czyli ryba pogodynka.
Bionika
Bionika to dziedzina nauki i techniki, która wykorzystuje rozwiązania podpatrzone w przyrodzie do budowy maszyn i urządzeń. Przykładami są roboty kroczące wzorowane na czworonogach oraz maszyny latające machające skrzydłami jak ptaki. Inżynierowie badają w tym celu ruch, budowę i materiały organizmów. Więcej: Ornitopter – maszyna napędzana ruchami skrzydeł, która wzbiła się w powietrze, Top 5 czworonożne roboty.
Birdwatching
Birdwatching (po polsku: obserwacja ptaków, ptasiarstwo) to hobby polegające na wyszukiwaniu i rozpoznawaniu dzikich ptaków w naturze. Wystarczą lornetka, atlas lub aplikacja i cierpliwość; ptaki rozpoznaje się po wyglądzie, zachowaniu i głosie. Ważna zasada: nie płoszyć ptaków i nie podchodzić do gniazd. Więcej: Akcja „Karmnik” w Dolinie Baryczy.
Bobbit
Bobbit to drapieżny morski wieloszczet (Eunice aphroditois), który żyje zagrzebany w dnie i wystawia na zewnątrz tylko głowę z czułkami. Gdy w pobliżu pojawi się ryba, chwyta ją błyskawicznie silnymi szczękami i wciąga do swojej nory. Może osiągać długość ponad 1 m. Więcej: TOP 5 biologicznych pytań, na które naukowcy nie znają odpowiedzi.
Bocian biały
Bocian biały to duży, biały ptak z czarnymi lotkami oraz czerwonym dziobem i nogami, gniazdujący w pobliżu ludzi. Żywi się m.in. żabami, owadami i gryzoniami, a gniazda zakłada na dachach, kominach i słupach z platformami. Na zimę odlatuje do Afryki; Polska ma jedną z największych populacji lęgowych tego gatunku. Więcej: Bocian biały.
Budka lęgowa
Budka lęgowa (skrzynka lęgowa) to sztuczne miejsce do założenia gniazda, zastępujące ptakom naturalne dziuple i szczeliny. Wielkość budki i średnica otworu zależą od gatunku: inne potrzebują sikory, inne szpaki, jerzyki czy sowy. Budki czyści się po sezonie lęgowym, poza okresem gniazdowania. Więcej: Budki lęgowe dla ptaków, 10 prostych sposobów, jak pomóc ptakom.
D
Drapol
Drapol – slangowa nazwa ptaka drapieżnego (poprawnie: szponiastego) np. sokoła.
Więcej: Pokazy sokolnicze (konkurs latawcowy).
Drzewołaz
Drzewołaz to mała, jaskrawo ubarwiona żaba z tropikalnych lasów Ameryki Środkowej i Południowej. Jej skóra zawiera silne toksyny, a barwy ostrzegają drapieżniki. Drzewołazy hodowane w niewoli zwykle nie są trujące, bo toksyny pochodzą z ich naturalnego pokarmu. Więcej: ZOO TEAM we Wrocławiu.
Dymorfizm płciowy
Dymorfizm płciowy to różnica w wyglądzie samca i samicy tego samego gatunku. U ptaków dotyczy najczęściej ubarwienia (samiec kosa jest czarny, samica brązowa) albo wielkości (u wielu ptaków szponiastych samica jest większa od samca). U niektórych gatunków, np. wróbla, płcie odróżnia się łatwo, a u innych, np. kruka, prawie wcale. Więcej: Sikora bogatka (Parus Major).
Dzięcioł trójpalczasty
Dzięcioł trójpalczasty to jedyny dzięcioł w Polsce, który ma trzy, a nie cztery palce u nóg. Żyje głównie w starych lasach iglastych, m.in. w górach i Puszczy Białowieskiej. Żywi się larwami owadów spod kory, zwłaszcza kornika. Więcej: Dzięcioł trójpalczasty – (fałszywy) doktor drzew!.
Dziób
Dziób to bezzębne zakończenie pyska ptaka, zbudowane z kości szczęki i żuchwy pokrytych rogową pochwą. Jego kształt zdradza sposób odżywiania: hakowaty mają ptaki szponiaste, stożkowaty – ziarnojady, cienki – owadożerne. Rogowa warstwa dzioba stale rośnie i ściera się podczas używania.
Dziupla
Dziupla to otwór w pniu lub konarze drzewa, w którym ptaki zakładają gniazda lub nocują. Dziuple wykuwają głównie dzięcioły, a później korzystają z nich tzw. dziuplaki wtórne – sikory, kowaliki, szpaki czy sowy. Pozostawianie starych drzew z dziuplami to ważna forma ochrony ptaków. Więcej: Budki lęgowe dla ptaków.
Dziwogon żałobny
Dziwogon żałobny to czarny ptak z rozwidlonym ogonem, żyjący w Afryce na południe od Sahary. Słynie z naśladowania głosów ostrzegawczych innych zwierząt, np. surykatek: gdy te uciekają, ptak zabiera porzucony pokarm. To przykład kleptopasożytnictwa. Więcej: Ptak oszukuje surykatki, aby zdobyć pożywienie!.
G
Gastornis
Gastornis (dawniej zwany diatrymą) to wymarły, nielotny ptak, żyjący w eocenie na terenach dzisiejszej Europy i Ameryki Północnej. Mierzył około 2 m wysokości i miał ogromny dziób. Długo uważano go za drapieżnika, ale część nowszych badań wskazuje, że mógł żywić się roślinami. Więcej: Gastornis, czyli „TERROR BIRD”.
Gawron
Gawron to czarny ptak z rodziny krukowatych, rozpoznawany po jasnej, nagiej skórze u nasady dzioba u dorosłych osobników. Jesienią i zimą tworzy duże stada, do których dołączają ptaki przylatujące ze wschodu. Często mylony z krukiem lub wroną. Więcej: Czy widziałeś stado czarnych ptaków w polu? To na pewno nie wrony!.
Gigantoraptor
Gigantoraptor to duży, opierzony dinozaur z grupy owiraptorozaurów, żyjący pod koniec kredy na terenie dzisiejszej Mongolii. Jego szczątki odkryto w 2005 r. na pustyni Gobi. Szacuje się, że mierzył około 8 m długości. Więcej: Gigantoraptor (gigantoraptor erlianensis).
Gniazdownik
Gniazdownik to ptak, którego pisklęta wykluwają się nagie lub słabo opierzone, często ślepe, i przez dłuższy czas pozostają w gnieździe karmione przez rodziców. Gniazdownikami są m.in. ptaki wróblowe, gołębie, dzięcioły i sowy. Przeciwieństwem są zagniazdowniki.
Gołąb pocztowy
Gołąb pocztowy to udomowiona forma gołębia skalnego, wyhodowana tak, by wracał do swojego gołębnika nawet z dużej odległości. Przez wieki przenosił wiadomości, także podczas obu wojen światowych. Dokładny mechanizm jego nawigacji wciąż jest badany. Więcej: II wojna światowa według gołębi, Niezwykłe zdolności nawigacyjne gołębi WYTŁUMACZONE!.
Gruczoł kuprowy
Gruczoł kuprowy to gruczoł na grzbietowej stronie nasady ogona, wydzielający oleistą substancję. Ptak rozprowadza ją dziobem po piórach, dzięki czemu upierzenie jest elastyczne i mniej nasiąka wodą. Szczególnie duży jest u ptaków wodnych; niektórym grupom ptaków go brakuje.
H
Hoacyn
Hoacyn (kośnik czubaty) to ptak z bagien Amazonii i Orinoko, który żywi się głównie liśćmi. Trawi je dzięki bakteriom w dużym wolu, podobnie jak przeżuwacze. Pisklęta mają pazury na skrzydłach, którymi wspinają się po gałęziach. Więcej: Je jak krowa, na skrzydłach ma pazury!.
K
Karaczan wschodni
Karaczan wschodni, potocznie karaluch, to owad z rzędu karaczanów, żyjący w ciepłych, wilgotnych pomieszczeniach. Jest bardzo odporny na niekorzystne warunki i wiele środków owadobójczych. Spośród kilku tysięcy gatunków karaczanów tylko nieliczne są szkodnikami w domach. Więcej: Czy karaluchy przetrwają wojnę nuklearną?.
Karmnik
Karmnik to miejsce lub urządzenie do zimowego dokarmiania ptaków ziarnem, słoniną czy owocami. Powinien być regularnie czyszczony, zabezpieczony przed kotami i ustawiony z dala od dużych szyb. Nie należy wykładać pokarmu solonego, spleśniałego ani dużych ilości chleba. Więcej: Pora na ptasią zimę!, 10 prostych sposobów, jak pomóc ptakom.
Kiełże
Kiełże to niewielkie skorupiaki z rzędu obunogów, żyjące w wodach słodkich i w morzu. Mają bocznie spłaszczone ciało i często pływają na boku. Są ważnym pokarmem ryb, a same zjadają szczątki roślin i drobne zwierzęta. Więcej: Piranie w skali makro!.
Kleptopasożytnictwo
Kleptopasożytnictwo to zdobywanie pokarmu przez odbieranie go innym zwierzętom. Tak postępują np. wydrzyki goniące mewy oraz dziwogon żałobny, który podstępem przegania surykatki od zdobyczy. Słowo pochodzi od greckiego kleptes – złodziej. Więcej: Ptak oszukuje surykatki, aby zdobyć pożywienie!.
Kloaka
Kloaka to wspólne ujście przewodu pokarmowego, moczowego i rozrodczego u ptaków. Ptaki nie oddają moczu osobno – biała część ich odchodów to kwas moczowy. Przez kloakę samica składa też jaja.
Klucz
Klucz to szyk w kształcie litery V, w którym lecą m.in. żurawie, gęsi i kormorany. Każdy ptak wykorzystuje prąd powietrza wytworzony przez skrzydła lecącego przed nim, co zmniejsza wysiłek. Ptaki zmieniają się na czele klucza, bo prowadzący pracuje najciężej. Więcej: Szerokie skrzydła gorsze od wąskich? Jest jeden szczegół!.
Kolizje ptaków z szybami
Kolizje z szybami to zderzenia ptaków z przezroczystymi lub lustrzanymi powierzchniami, których ptaki nie rozpoznają jako przeszkody. Są jedną z głównych przyczyn śmierci ptaków powodowanych przez człowieka. Pomagają gęste wzory na szybach – kropki lub paski – widoczne dla wszystkich ptaków. Więcej: Akcja „Szklane Pułapki”, 10 prostych sposobów, jak pomóc ptakom.
Kolonia lęgowa
Kolonia lęgowa to skupisko gniazd wielu par jednego lub kilku gatunków w jednym miejscu. Kolonijnie gniazdują m.in. gawrony, czaple, mewy, rybitwy, kormorany i jaskółki brzegówki. Wspólne gniazdowanie ułatwia obronę przed drapieżnikami.
Komin termiczny
Komin termiczny to kolumna ciepłego, wznoszącego się powietrza nad nagrzanym terenem. Ptaki o szerokich skrzydłach – bociany, sępy, myszołowy – krążą w nim i wznoszą się bez machania skrzydłami. Nad morzem takich kominów jest mało, dlatego wiele szybujących ptaków omija duże akweny. Więcej: Szerokie skrzydła gorsze od wąskich? Jest jeden szczegół!.
Kopciuszek
Kopciuszek to mały ptak z rudym ogonem, którym często drży; samiec jest ciemnoszary, samica szarobrązowa. Gniazduje chętnie na budynkach, w szczelinach i półotwartych budkach. Żywi się głównie owadami. Więcej: Kopciuszek (Phoenicurus Ochruros).
Kowalik
Kowalik zwyczajny to mały ptak z niebieskoszarym grzbietem, czarnym paskiem przez oko i rdzawym spodem. Jako jedyny z naszych ptaków sprawnie schodzi po pniu głową w dół. Otwór dziupli zalepia błotem, zmniejszając go do swoich rozmiarów. Więcej: Kowalik zwyczajny (Sitta europaea).
Kruk
Kruk zwyczajny to największy ptak z rodziny krukowatych i z rzędu wróblowych, cały czarny, z masywnym dziobem. Uważany jest za jednego z najinteligentniejszych ptaków. W Polsce jest ptakiem osiadłym i coraz częściej pojawia się także w miastach. Więcej: Najinteligentniejszy ptak świata mieszka w Polsce!.
Krukowate
Krukowate to rodzina ptaków z rzędu wróblowych, do której w Polsce należą m.in. kruk, wrona siwa, gawron, kawka, sroka, sójka i orzechówka. Są uważane za jedne z najinteligentniejszych ptaków. Kruk jest największym przedstawicielem rodziny. Więcej: Czy widziałeś stado czarnych ptaków w polu? To na pewno nie wrony!, Najinteligentniejszy ptak świata mieszka w Polsce!.
Kryptobioza
Kryptobioza to stan, w którym procesy życiowe organizmu niemal całkowicie zatrzymują się, a mimo to organizm może później wrócić do życia. Słyną z niej niesporczaki, które po wyschnięciu przetrwają skrajne temperatury i brak wody. Po powrocie korzystnych warunków ich metabolizm rusza na nowo. Więcej: NIEŚMIERTELNI w świecie zwierząt!?.
Kukułka
Kukułka zwyczajna to wędrowny ptak znany z charakterystycznego „ku-ku” i z podrzucania jaj do gniazd innych ptaków. Jej pisklę zwykle wyrzuca z gniazda jaja lub młode gospodarzy. Samice specjalizują się w określonych gatunkach gospodarzy, a ich jaja często przypominają jaja tych ptaków. Więcej: Nie rób tak, jak kukułka!.
Kuper
Kuper to tylna część tułowia ptaka, z której wyrastają sterówki (pióra ogona). Na kuprze znajduje się gruczoł kuprowy. Potocznie kuprem nazywa się też tę część tuszki drobiu.
L
Leucyzm
Leucyzm to częściowy lub całkowity brak barwnika w piórach przy zachowanym normalnym kolorze oczu. Ptak leucystyczny może mieć białe plamy (często spotyka się tak ubarwione kosy) albo być cały jasny. Kolor oczu odróżnia leucyzm od albinizmu.
Lęg
Lęg to jednorazowe wyprowadzenie potomstwa – od złożenia jaj, przez wysiadywanie, po wychowanie młodych. Niektóre gatunki, np. kos, mogą w ciągu roku odbyć więcej niż jeden lęg. Słowem „lęg” określa się też samo złożone jaja lub pisklęta w gnieździe. Więcej: Nie rób tak, jak kukułka!.
Lotki
Lotki to duże, sztywne pióra skrzydła, które umożliwiają lot. Lotki I rzędu wyrastają na „dłoni” (zewnętrznej części skrzydła) i dają napęd, a lotki II rzędu – na przedramieniu i odpowiadają głównie za siłę nośną. Utrata lotek, np. podczas pierzenia, czasowo ogranicza zdolność lotu.
Lotki II rzędu
Lotki II rzędu – Są mniejsze od pierwszorzędnych lotek i są szersze oraz mają ścięte końcówki.
Lotki I rzędu
Lotki I rzędu – Największe pióra w skrzydle ptaka. Są rozmieszczone na brzegu skrzydła. Mają aerodynamiczny kształt i służą głównie do latania.
Lot szybowcowy
Lot szybowcowy to lot bez machania skrzydłami, z wykorzystaniem prądów wznoszących powietrza. Tak latają m.in. bociany, sępy i myszołowy, oszczędzając energię na długich trasach. Ptaki łączą go z lotem aktywnym (machanie skrzydłami) w tzw. locie mieszanym. Więcej: Szerokie skrzydła gorsze od wąskich? Jest jeden szczegół!.
M
Mazurek
Mazurek to mały ptak podobny do wróbla, ale z brązową czapeczką i czarną plamą na białym policzku. W odróżnieniu od wróbla samiec i samica wyglądają tak samo. Chętnie odwiedza karmniki i gniazduje w dziuplach oraz budkach. Więcej: Mazurek (Passer Montanus).
Migracja ptaków
Migracja (wędrówka) ptaków to regularne, sezonowe przeloty między miejscami lęgowymi a zimowiskami. Ptaki orientują się m.in. według słońca, gwiazd, pola magnetycznego Ziemi i charakterystycznych punktów terenu. W Polsce jesienne odloty trwają od lata do późnej jesieni, a powroty – od lutego do maja. Więcej: Niezwykłe zdolności nawigacyjne gołębi WYTŁUMACZONE!, Przyjmijmy ptaki na wiosnę do naszych ogrodów!.
Mikroraptor
Mikroraptor to mały, opierzony dinozaur z wczesnej kredy, znaleziony w Chinach, który miał długie pióra zarówno na przednich, jak i tylnych kończynach. Dzięki tym „czterem skrzydłom” prawdopodobnie szybował między drzewami. Jest ważnym ogniwem w badaniach nad pochodzeniem lotu ptaków. Więcej: Czy czteroskrzydłe dinozaury istniały naprawdę?.
Myrmekofilia
Myrmekofilia to współżycie innych organizmów z mrówkami. Gąsienice niektórych motyli modraszków, np. modraszka telejusa i nausitousa, udają larwy mrówek i są przez nie przenoszone do mrowiska, gdzie żywią się potomstwem mrówek. Oba te modraszki są w Polsce pod ochroną. Więcej: O motylu, który udawał mrówkę.
N
Nauka obywatelska
Nauka obywatelska to udział zwykłych osób w badaniach naukowych, np. przez zgłaszanie obserwacji ptaków. Tak działały m.in. akcja Spring Alive, w której dzieci notowały przylot ptaków wędrownych, oraz zgłaszanie ptaków z obrączkami. Zebrane dane pomagają śledzić zmiany w przyrodzie. Więcej: Akcja „Spring Alive”.
Niesporczaki
Niesporczaki to mikroskopijne zwierzęta (zwykle poniżej 1 mm) o pękatym ciele i ośmiu krótkich nóżkach, żyjące m.in. w mchach i wodzie. Potrafią przetrwać wysuszenie, mróz i wysokie promieniowanie, przechodząc w stan kryptobiozy. Nazywa się je też „wodnymi niedźwiadkami”. Więcej: NIEŚMIERTELNI w świecie zwierząt!?.
O
Obrączka
Obrączka – okrągłe w kształcie pierścienia – dopasowane do rozmiarów nogi ptaka – kółeczko z jego danymi. Obrączki są dopasowane do gatunków lub do rodzin ptaków o podobnych rozmiarach nóg.
Więcej: To małe zaobrączkowanie dla ornitologa, ale wielki sukces dla ludzkości.
Obrączkarz
Obrączkarz – człowiek mający zezwolenie na obrączkowanie ptaków. Aby otrzymać ten tytuł i zezwolenia należy zdać kurs obrączkarza.
Więcej: To małe zaobrączkowanie dla ornitologa, ale wielki sukces dla ludzkości, Akcja „Karmnik” w Dolinie Baryczy.
Obrączkowanie
Obrączkowanie – zakładanie ptakom obrączek.
Więcej: To małe zaobrączkowanie dla ornitologa, ale wielki sukces dla ludzkości, Akcja „Karmnik” w Dolinie Baryczy.
Okres lęgowy
Okres lęgowy to część roku, w której ptaki zakładają gniazda, wysiadują jaja i wychowują młode. W Polsce u większości gatunków przypada na wiosnę i lato. Gniazd chronionych gatunków nie wolno niszczyć, dlatego wycinkę drzew i krzewów planuje się poza tym okresem.
Ornitofobia
Ornitofobia (także: awizofobia) – oznacza lęk związany z ptakami. U ludzi z awizofobią ptaki budzą lęk i obrzydzenie. Ciekawostką jest to, że jednym z ludzi mających ornitofobie był… Alfred Hitchcock! Pewnie z tego powodu nakręcił „PTAKI”.
Ornitolog
Ornitolog – ktoś, kto zajmuje się ptakami. Aby zostać ornitologiem, trzeba studiować ornitologię i napisać pracę magisterską lub licencjacką.
Więcej: To małe zaobrączkowanie dla ornitologa, ale wielki sukces dla ludzkości.
Ornitologia
Ornitologia to dział zoologii zajmujący się ptakami: ich budową, zachowaniem, rozmieszczeniem, wędrówkami i ochroną. Nazwa pochodzi od greckiego ornis (ornithos) – ptak. Ornitologii można się uczyć na studiach biologicznych, ale jest też popularnym hobby. Więcej: To małe zaobrączkowanie dla ornitologa, ale wielki sukces dla ludzkości.
Ornitopter
Ornitopter to maszyna latająca, która wytwarza siłę nośną i ciąg przez machanie skrzydłami, jak ptak lub owad. Pomysły takich urządzeń szkicował już Leonardo da Vinci. Dziś budowane są głównie jako modele i małe drony. Więcej: Ornitopter – maszyna napędzana ruchami skrzydeł, która wzbiła się w powietrze.
P
Pasożyt lęgowy
Pasożyt lęgowy to ptak, który składa jaja do gniazd innych ptaków i zostawia im wychowanie potomstwa. Najbardziej znanym przykładem w Polsce jest kukułka. Gospodarze czasem rozpoznają obce jajo i je wyrzucają albo porzucają gniazdo. Więcej: Nie rób tak, jak kukułka!.
Pierzenie
Pierzenie to okresowa wymiana starych piór na nowe. Większość ptaków pierzy się raz lub dwa razy w roku, zwykle stopniowo, by nie stracić zdolności lotu. Kaczki i gęsi gubią naraz wszystkie lotki i przez kilka tygodni nie latają.
Pikowanie
Pikowanie – typowa u sokołów faza ataku, która przypomina spadanie. Najpierw sokoły t.j. sokół wędrowny wypatrują ofiary, a następnie wzbijają się w powietrze i zaczynają spadać (nie jest to zwykłe spadanie. Sokół ma lekko rozłożone skrzydła, co im daje opływowy kształt. To pozwala ptakom kontrolować swój lot). Mogą wtedy osiągnąć prędkość podobno nawet do 400 km/h. Następnie kiedy spłoszone przez sokoła gołębie podrywają się w powietrze, ten wyciąga szpony, rozkłada bardziej skrzydła i uderza w swoją ofiarę, przez co ją ogłusza. Następnie łapie ją jeszcze w locie, bowiem kiedy ogłuszony gołąb spadnie- już jej nie tknie.
Więcej: Sokół wędrowny (Falco peregrinus), Największe, najmniejsze, najszybsze – ptaki rekordziści.
Pióra konturowe
Pióra konturowe to pióra nadające ciału ptaka kształt i barwę; należą do nich pokrywy, lotki i sterówki. Składają się ze stosiny (osi) i chorągiewki, w której promienie i promyki łączą się drobnymi haczykami. Pod nimi leży izolująca warstwa puchu.
Pisklę
Pisklę to młody ptak od wyklucia do opuszczenia gniazda. Pisklęta gniazdowników są bezradne i karmione przez rodziców, a pisklęta zagniazdowników od razu chodzą lub pływają. Nagie lub pokryte tylko puchem pisklę znalezione poza gniazdem zwykle wymaga pomocy specjalisty.
Piskorz
Piskorz to ryba denna o wydłużonym ciele i wąsikach wokół pyska, żyjąca w zamulonych, płytkich wodach. Przy niedoborze tlenu połyka powietrze i oddycha częściowo przez jelito. Niepokoi się przy zmianach ciśnienia przed burzą, stąd nazwa „ryba pogodynka”; w Polsce jest objęty ochroną. Więcej: WEATHERFISH – czyli ryba pogodynka.
Podlot
Podlot to młody ptak, który opuścił już gniazdo, ale jeszcze nie jest samodzielny. Jest opierzony, słabo lata, często siedzi na ziemi lub w krzakach, a rodzice wciąż go karmią. Zdrowego podlota nie należy zabierać – co najwyżej przenieść z jezdni na pobliski krzew. Więcej: 10 prostych sposobów, jak pomóc ptakom, Przyjmijmy ptaki na wiosnę do naszych ogrodów!.
Podnawka
Podnawka to morska ryba z przyssawką na głowie, którą przyczepia się do rekinów, żółwi czy statków i podróżuje z nimi. Przyssawka powstała z przekształconej płetwy grzbietowej. Dawne legendy przypisywały jej siłę zatrzymywania okrętów. Więcej: Ryba, która zatrzymała okręt.
Pokrywy
Pokrywy – Malutkie pióra służące ptaku do zakrycia skrzydła i do ocieplenia go.
Ptaki nielotne
Ptaki nielotne to ptaki, które w toku ewolucji utraciły zdolność lotu, np. strusie, emu, kiwi i pingwiny. Do nielotów należały też wymarłe dodo, moa i prehistoryczny gastornis. Często żyły na wyspach bez drapieżnych ssaków. Więcej: Gastornis, czyli „TERROR BIRD”.
Ptaki osiadłe
Ptaki osiadłe to ptaki, które przez cały rok przebywają w tym samym rejonie i nie odlatują na zimę. W Polsce należą do nich m.in. wróbel, mazurek, sikora bogatka, kowalik, dzięcioł duży i kruk. Zimą często odwiedzają karmniki. Więcej: Jan Brzechwa, czyli dlaczego sójka nie umie fizycznie polecieć nad morze…, Najinteligentniejszy ptak świata mieszka w Polsce!.
Ptaki szponiaste
Ptaki szponiaste to ptaki drapieżne polujące głównie za dnia, z hakowatym dziobem i silnymi szponami, np. jastrzębie, myszołowy, orły i sokoły. Sowy, choć też drapieżne, tworzą osobną grupę. Wszystkie ptaki szponiaste w Polsce są pod ochroną. Więcej: Zaskakujący wybór pokarmu u pustułek!, Pokazy sokolnicze (konkurs latawcowy).
Ptaki wędrowne
Ptaki wędrowne to ptaki, które na zimę odlatują z miejsc lęgowych do cieplejszych krajów, a wiosną wracają. Z Polski odlatują m.in. bocian biały, jaskółki, kukułka i żurawie. Powodem jest głównie brak pokarmu zimą, a nie sam chłód. Więcej: Przyjmijmy ptaki na wiosnę do naszych ogrodów!, Pora na ptasią zimę!.
Ptak lęgowy
Ptak lęgowy (gatunek lęgowy) to ptak, który na danym obszarze gniazduje i wyprowadza młode. Może zostawać na zimę albo odlatywać – liczy się to, że tu się rozmnaża. Przeciwieństwem są gatunki, które pojawiają się tylko na przelotach lub zimowaniu. Więcej: Przyjmijmy ptaki na wiosnę do naszych ogrodów!.
Pterozaury
Pterozaury to wymarłe latające gady z ery mezozoicznej, krewni dinozaurów, ale nie dinozaury. Ich skrzydło tworzyła błona rozpięta na bardzo wydłużonym czwartym palcu. Największym znanym był kecalkoatl, którego rozpiętość skrzydeł szacuje się na około 10–11 m. Więcej: Największe skrzydła w historii świata!!.
Puch
Puch to miękkie pióra bez haczyków spinających promienie, tworzące ciepłą warstwę izolacyjną pod piórami konturowymi. W puchu wykluwa się wiele piskląt, zwłaszcza zagniazdowników. Ptaki stroszą upierzenie, by zatrzymać więcej ciepłego powietrza.
Pustułka
Pustułka to niewielki sokół z rdzawym grzbietem, często widywany, jak zawisa w powietrzu, wypatrując gryzoni. Gniazduje także w miastach – na budynkach i w budkach lęgowych. Poluje głównie na myszy i norniki, a także na duże owady. Więcej: Zaskakujący wybór pokarmu u pustułek!.
S
Sieci ornitologiczne
Sieci ornitologiczne – sieci zrobione z bardzo cienkiego materiału. Ornitolodzy rozstawiają je w miejscach, w których przelatuje wiele ptaków. Ptaki w nie wlatują i się zaplątują. Ornitolodzy je wyjmują i obrączkują.
Więcej: To małe zaobrączkowanie dla ornitologa, ale wielki sukces dla ludzkości, Akcja „Karmnik” w Dolinie Baryczy.
Sikora bogatka
Sikora bogatka to największa z naszych sikor: ma czarną głowę z białymi policzkami, żółty brzuch i czarny pasek na piersi. Zimą jest częstym gościem karmników. Samiec ma szerszy czarny pasek niż samica. Więcej: Sikora bogatka (Parus Major), Drapieżne sikorki.
Sikora modra
Sikora modra (modraszka) to mała sikora z niebieską czapeczką, białymi policzkami i żółtym brzuchem. Zręcznie zwisa na cienkich gałązkach i kulach z tłuszczem. Gniazduje w dziuplach i budkach lęgowych. Więcej: Sikora modra, modraszka zwyczajna (Cyanistes Caeruleus).
Skrzypłocz
Skrzypłocz to morski stawonóg o pancerzu w kształcie podkowy i długim kolcu ogonowym, bliżej spokrewniony z pajęczakami niż z krabami. Jego błękitna krew służy do testów czystości leków i szczepionek. Uważany jest za „żywą skamieniałość”. Więcej: Skrzypłocz (limulus polyphemus) – żywy trylobit!.
Sokolnictwo
Sokolnictwo to sztuka układania ptaków szponiastych i polowania z nimi. Sokolnictwo jest wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. Dziś ptaki sokolników pracują też np. przy odstraszaniu ptaków z lotnisk, a pokazy sokolnicze uczą o drapolach. Więcej: Pokazy sokolnicze (konkurs latawcowy).
Sokół wędrowny
Sokół wędrowny to średniej wielkości ptak szponiasty, najszybsze znane zwierzę – w pikowaniu osiąga ponad 300 km/h. W XX wieku niemal zniknął z Polski z powodu środków ochrony roślin, a dziś znów gniazduje, m.in. na wysokich budynkach w miastach. Poluje głównie na ptaki, chwytając je w locie. Więcej: Sokół wędrowny (Falco peregrinus), II wojna światowa według gołębi.
Sójka
Sójka to ptak z rodziny krukowatych z niebieskim lusterkiem na skrzydle i różowobrązowym upierzeniem. Jesienią zakopuje żołędzie na zapas, przyczyniając się do odnawiania dębów. Potrafi naśladować głosy innych ptaków i ostrzega mieszkańców lasu przed intruzami. Więcej: Sójka sadzi drzewa i chroni mieszkańców lasu! I inne jej zdolności., Jan Brzechwa, czyli dlaczego sójka nie umie fizycznie polecieć nad morze….
Sterówki
Sterówki to długie pióra ogona, które pomagają ptakowi sterować, hamować i utrzymywać równowagę w locie. Wyrastają z kupra; u wielu gatunków jest ich 12. Utrata sterówek utrudnia manewry, ale ptak zwykle dalej lata.
Strzyżyk
Strzyżyk to jeden z najmniejszych ptaków Polski, brązowy, z charakterystycznie zadartym ogonkiem. Mimo niewielkich rozmiarów śpiewa bardzo głośno. Żyje w gęstych zaroślach, często przy wodzie. Więcej: Strzyżyk (Troglodytes Troglodytes).
Symbioza
Symbioza – współpraca dwóch organizmów, z których oba mają korzyść (np. w lesie kruki widząc padlinę wydają specjalne dźwięki przyciągające czworonożnych drapieżników, którzy przegryzają skórę martwego zwierzęcia, a kruki żywią się resztkami. Ta symbioza zadowala duże drapieżniki, bo mają zlokalizowaną padlinę, a kruki mają łatwy dostęp do przegryzionej skóry).
Więcej: Je jak krowa, na skrzydłach ma pazury!.
Szarańcza
Szarańcza to owady z grupy szarańczaków, które w sprzyjających warunkach przechodzą z fazy samotnej w stadną i tworzą ogromne, wędrujące roje. Roje potrafią zniszczyć uprawy na wielkich obszarach. Najbardziej znana jest szarańcza wędrowna i pustynna. Więcej: 30 kilometrów szarańczy, które zatrzymały Rosjan.
Szczur wędrowny
Szczur wędrowny to gryzoń żyjący blisko człowieka na całym świecie, bardzo odporny i wszystkożerny. W Polsce wyparł niemal całkowicie mniejszego szczura śniadego. Rozmnaża się bardzo szybko i potrafi przenosić choroby groźne dla ludzi. Więcej: Szczury – ile ludzi zawdzięcza im życie i ilu zabiły.
Ś
Śpiew ptaków
Śpiew ptaków to złożone, melodyjne wokalizacje, którymi ptaki – głównie samce ptaków wróblowych – zaznaczają terytorium i wabią partnerki. Najintensywniej słychać go wiosną o świcie. Od śpiewu odróżnia się krótkie zawołania, np. głosy kontaktowe i ostrzegawcze.
T
Terytorium
Terytorium to obszar, którego ptak lub para broni przed innymi osobnikami tego samego gatunku. Granice terytorium ptaki zaznaczają śpiewem i pokazami, a w razie potrzeby przeganiają intruzów. Wielkość terytorium zależy od gatunku i ilości pokarmu.
Toki
Toki to rytualne zachowania godowe ptaków: pokazy upierzenia, tańce, śpiew i walki na pokaz. Z toków słyną m.in. głuszce, cietrzewie, bataliony i żurawie. Miejsce, w którym ptaki się zbierają, nazywa się tokowiskiem.
U
Upierzenie
Upierzenie to wszystkie pióra okrywające ciało ptaka. U wielu gatunków różni się szata godowa i spoczynkowa, a młode ptaki mają upierzenie młodociane. Upierzenie chroni przed zimnem i wodą, umożliwia lot i służy do komunikacji.
W
Widzenie w ultrafiolecie
Widzenie w ultrafiolecie to zdolność dostrzegania światła UV, niewidocznego dla człowieka, którą ma wiele ptaków. Dzięki niej ptaki widzą wzory na upierzeniu, owocach i kwiatach, których my nie widzimy. Ptaki szponiaste i gołębie widzą UV słabiej, dlatego naklejki UV na szybach nie chronią wszystkich gatunków. Więcej: Akcja „Szklane Pułapki”.
Wilga
Wilga to płochliwy ptak koron drzew; samiec jest jaskrawożółty z czarnymi skrzydłami, samica zielonkawa. Jej fletowy śpiew słychać od maja, gdy wraca z Afryki. Gniazdo w kształcie koszyczka zawiesza w rozwidleniu gałęzi. Więcej: Wilga zwyczajna (Oriolus oriolus).
Wole
Wole to rozszerzenie przełyku, w którym ptak może gromadzić i wstępnie zmiękczać pokarm. Gołębie wytwarzają w wolu wydzielinę zwaną „ptasim mleczkiem”, którą karmią młode. U hoacyna wole służy do trawienia liści. Więcej: Je jak krowa, na skrzydłach ma pazury!.
Wróblowe
Wróblowe to najliczniejszy rząd ptaków – należy do niego ponad połowa gatunków świata. Są wśród nich wróble, sikory, drozdy, pliszki i krukowate. Większość to ptaki śpiewające o złożonym głosie.
Wysiadywanie
Wysiadywanie to ogrzewanie złożonych jaj ciepłem ciała rodzica aż do wyklucia piskląt. Ptak przykłada jaja do tzw. plamy lęgowej – miejsca na brzuchu z odsłoniętą, dobrze ukrwioną skórą. Czas wysiadywania zależy od gatunku, od około dwóch tygodni u małych ptaków do kilku tygodni u dużych.
Z
Zagniazdownik
Zagniazdownik to ptak, którego pisklęta wykluwają się pokryte puchem, widzą i wkrótce po wykluciu opuszczają gniazdo, podążając za rodzicami. Zagniazdownikami są m.in. kaczki, gęsi, łabędzie i kuraki. Samice prowadzą młode i ogrzewają je, ale pokarm pisklęta zbierają same. Więcej: Je jak krowa, na skrzydłach ma pazury!.
Ziarnojady
Ziarnojady to ptaki żywiące się głównie nasionami, zwykle o krótkim, stożkowatym i mocnym dziobie. Należą do nich m.in. wróbel, mazurek, dzwoniec, grubodziób i makolągwa. Pisklęta wielu ziarnojadów rodzice karmią jednak owadami.
Zimowisko
Zimowisko to obszar, na którym ptaki wędrowne spędzają zimę. Bociany białe z Polski zimują w Afryce, a niektóre ptaki z północy, np. gile czy jemiołuszki, przylatują zimować do Polski. Słowo oznacza też miejsce zimowania innych zwierząt.
Zoochoria
Zoochoria to rozsiewanie nasion roślin przez zwierzęta; gdy robią to ptaki, mówi się o ornitochorii. Sójka zakopuje żołędzie na zapas i część z nich wyrasta w dęby. Ptaki jedzące owoce, np. drozdy, roznoszą nasiona w odchodach. Więcej: Sójka sadzi drzewa i chroni mieszkańców lasu! I inne jej zdolności..
Ż
Żywa skamieniałość
Żywa skamieniałość to potoczne określenie organizmu, który od milionów lat niewiele się zmienił i przypomina swoich kopalnych przodków. Przykładami są skrzypłocz, latimeria i miłorząb. Termin nie oznacza, że gatunek w ogóle nie ewoluował. Więcej: Skrzypłocz (limulus polyphemus) – żywy trylobit!.
Najczęstsze pytania
Co zrobić, gdy znajdę pisklę lub podlota?
Opierzonego, zdrowego podlota najlepiej zostawić – rodzice są w pobliżu i go karmią. Jeśli siedzi na jezdni lub chodniku, można go przenieść na najbliższy krzew lub drzewo; ptaki nie odrzucają młodych z powodu ludzkiego zapachu. Nagie pisklę, ptak ranny albo atakowany wymaga pomocy: zabezpieczamy go w kartonie z otworami i dzwonimy do ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt lub straży miejskiej.
Czym różni się gniazdownik od zagniazdownika?
Pisklęta gniazdowników (np. wróbla, sikory, bociana) wykluwają się bezradne i długo zostają w gnieździe karmione przez rodziców. Pisklęta zagniazdowników (np. kaczki, gęsi, łabędzia) są od razu pokryte puchem, widzą i wkrótce opuszczają gniazdo, same zbierając pokarm.
Czym różnią się lotki od sterówek?
Lotki to duże pióra skrzydła, odpowiedzialne za napęd i siłę nośną. Sterówki to pióra ogona, które służą do sterowania, hamowania i utrzymania równowagi.
Co znaczy „ptak lęgowy”?
To ptak, który na danym terenie gniazduje i wyprowadza młode. Nie musi tu zimować – bocian biały jest w Polsce ptakiem lęgowym, choć na zimę odlatuje do Afryki.
Dlaczego ptaki latają kluczem?
Lot w szyku V pozwala oszczędzać energię: każdy ptak korzysta z prądu powietrza wytworzonego przez skrzydła poprzednika. Ptaki zmieniają się na czele, bo prowadzący pracuje najciężej.
Dlaczego ptaki zimą stroszą pióra?
Nastroszone pióra zatrzymują więcej powietrza, które działa jak izolacja – tak samo jak puchowa kurtka. Dzięki temu ptak traci mniej ciepła.
Czy można karmić ptaki chlebem?
Chleb może być tylko niewielkim dodatkiem: świeży, pokrojony w drobną kostkę, nigdy spleśniały ani namoczony. Karmienie głównie chlebem, zwłaszcza ptaków wodnych, prowadzi do chorób układu pokarmowego. Lepsze są słonecznik, proso, płatki owsiane, niesolona słonina, a dla łabędzi zboża i drobno pokrojone warzywa.
Co zrobić, gdy znajdę ptaka z obrączką?
Trzeba zgłosić to do Stacji Ornitologicznej Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Gdańsku (formularz na stornit.gda.pl): przepisać napis i numer z obrączki, podać datę, miejsce i stan ptaka. Żywego ptaka wypuszcza się bez zdejmowania obrączki. Dzięki takim zgłoszeniom wiadomo, dokąd ptaki wędrują i jak długo żyją.